แนวความคิดการคืนค่าตอบแทนการสมรส

2.4 วิวัฒนาการของการให้ค่าตอบแทนการสมรสตามประวัติศาสตร์ต่างประเทศ
2.4.1 กลุ่มที่มีการให้ค่าตอบแทนการสมรสจากฝ่ายชาย
2.4.1.1 อารยธรรมในตะวันออกโบราณ กรีก และ โรมัน13
การมอบค่าตอบตอบแทนการสมรสนั้น ปรากฏในสมัยพระเจ้าฮัมมูราบี กษัตริย์ยุคบาบิโลน ในช่วงระยะเวลาระหว่าง 2200 ปีก่อนคริสตกาล ถึง คริสต์ศักราชที่ 70 โดยในยุค นั้นได้มีการใช้ประมวลกฎหมายฮัมมูราบี (The Code of Hammu-rabi) ในหมู่ชาวกลุ่มเมโสโปเตเมีย โดยในบทบัญญัติส่วนใหญ่ของประมวลกฎหมายนี้ เป็นการจัดการในด้านกฎหมายครอบครัว กล่าวคือ การกำหนดสถานะของผู้หญิง การแต่งงาน มรดก เป็นต้น ในสังคมยุคนั้น ยอมรับให้ชายที่ฐานะ ร่ำรวยเท่านั้นที่สามารถมีภรรยาได้หลายคน แต่อย่างไรก็ดีภรรยาที่ถูกต้องตามกฎหมายจะมีได้เพียง คนเดียว ในเรื่องของการเตรียมพิธีแต่งงานเริ่มต้นจากครอบครัวเจ้าบ่าวต้องมีของหมั้น (biblum) โดย ปกติเป็นเงินสดให้กับครอบครัวของเจ้าสาว และราคาเจ้าสาว (terhatum) ในขณะที่พ่อของเจ้าสาวก็ จะเตรียมทรัพย์สินมามอบให้เจ้าสาว (sheriktum)14 อีกส่วนหนึ่ง โดยทรัพย์สินที่นำมามอบให้อาจ ประกอบด้วยที่ดิน ทาส อัญมณี เครื่องมือ และเฟอร์นิเจอร์ ซึ่งถ้าหากถ้าสามีเสียชีวิตหรือหย่าร้างกับ ภรรยา ตัวอย่างเช่น สามีอาจหย่ากับภรรยาที่ไม่สามารถมีลูกให้กับเขาได้ และกรณีเช่นนี้ภรรยามีสิทธิ ที่จะเก็บทรัพย์สินที่ได้จากการสมรสทั้งหมด
สำหรับในกรีก ได้มีการกล่าวถึงเรื่อง ราคาเจ้าสาว ไว้ในวรรณกรรมของ โฮเมอร์ (Homer) ชื่อเรื่องว่า อิเลียด (Iliad) และ โอดีสซีย์ (Odyssey) โดยได้ประพันธ์ในช่วง ระยะเวลาปลายศตวรรษที่ 9 ถึง ต้นศตวรรษที่ 8 ก่อนคริสต์ศักราช ซึ่งมีการกล่าวถึงลักษณะที่ เจ้าบ่าวจะต้องจ่ายราคาเจ้าสาว (h`edna) โดยเป็นการจ่ายให้แก่ครอบครัวของเจ้าสาว ซึ่งส่วนใหญ่ จะเป็นการมอบปศุสัตว์ให้ และนอกจากนั้นเจ้าบ่าวต้องมีของขวัญให้กับเจ้าสาว อันเป็นของที่ นอกเหนือจากที่พ่อเจ้าสาวนำมามอบให้แก่เจ้าสาวในการแต่งงาน ลักษณะดังกล่าวนี้ได้ดำเนินไป จนกระทั่งถึงกรีกยุคคลาสสิก (ศตวรรษที่ 4 และ 5 ก่อนคริสตกาล) เรื่องราคาเจ้าสาวได้หายไปจาก เมืองหลวงของกรีซ และถูกแทนที่ด้วยการที่ฝ่ายหญิงเป็นผู้มอบสินสอดให้แก่ฝ่ายชาย โดยลักษณะ สินสอดที่เกิดขึ้นยุคคลาสิคของกรีก นั้นแบ่งได้เป็น 2 ประเภท คือ Proix ซึ่งใช้สำหรับสินสอดที่มีการ มอบให้ชาวกรีกด้วยกัน และอีกประเภทคือ phern ซึ่งเป็นเรื่องของความเชื่อปรัมปรา หรือใช้กับคน ที่ไม่ใช่ชาวกรีก15 ส าหรับชาวกรีกในเอเธนส์ทรัพย์สินที่เป็นสินสอด (proix) โดยทั่วไปมักใช้เป็น ทรัพย์สินที่เคลื่อนที่ได้ หรืออาจใช้เป็นเงินสด อย่างไรก็ตามนอกจากการนำทรัพย์ที่เคลื่อนที่ได้มาเป็น สินสอดแล้ว ยังมีการนำอสังหาริมทรัพย์ใช้เป็นสินสอดร่วมด้วยเพื่อใช้เป็นหลักประกัน ซึ่งในช่วงเวลา ของการแต่งงานบิดาไม่ได้จ่ายค่าสินสอดทุกครั้ง และถ้าในท้ายที่สุดแล้วหากบิดาไม่จ่ายค่าสินสอด ทั้งหมด ลูกสาวจะได้รับอสังหาริมทรัพย์เพื่อเป็นค่าทดแทนสินสอด16 ดังนั้นอาจกล่าวสรุปได้ว่า สินสอดในสังคมกรีกนั้น สินสอดมีไว้สำหรับการดูแลผู้หญิง หากเกิดเหตุการณ์บางอย่างขึ้น เช่น สามี ของหญิงนั้นก่อหนี้สิน และเจ้าหนี้เข้ามาดำเนินการยึดทรัพย์สิน หากพิสูจน์ได้ว่าทรัพย์สินนั้นเป็นส่วน สินสอดของภรรยา จะได้รับการยกเว้นไม่ให้เจ้าหนี้ยึดไปด้วย
ในช่วงระยะเวลาประมาณศตวรรษที่สอง โรมได้มีการเปลี่ยนแปลง กฎหมายครอบครัว ซึ่งในขณะนั้นผู้หญิงที่ได้แต่งงานแล้วจะถูกตัดออกจากการเป็นทายาทของ ครอบครัวเดิมของตนเอง และอยู่ภายใต้อำนาจการควบคุมของสามี (Cum Manu) ดังนั้นเรื่องของ สินสอด (dowries) ที่ผู้หญิงนั้นได้รับจึงตกเป็นทรัพย์สินของสามี และหากเมื่อสามีภรรยาขาดจากการสมรสกัน ภรรยาและบุตรมีสิทธิ์ได้รับมรดกซึ่งเป็นทรัพย์สินของสามีเป็นส่วนเท่าๆกัน เรื่องนี้แตกต่าง กับช่วงศตวรรษแรกนั้น เมื่อผู้หญิงได้แต่งงานแล้ว สิทธิในการจัดการทรัพย์สินจะตกอยู่แก่สามี แต่ อย่างไรก็ดีหญิงนั้น ยังคงอยู่ภายใต้การควบคุมของพ่อ (Sine Manu) ดังนั้นภรรยาจึงมีสิทธิได้รับ มรดกจากครอบครัวที่เธอเกิด และเมื่อเกิดกรณีการสมรสสิ้นสุดลง สามีคงมีหน้าที่ต้องคืนสินสอด (dowries) ให้แก่ครอบครัวของผู้หญิงนั้นในยุคปลายของจักรวรรดิ ช่วงระยะเวลาประมาณคริสต์ศตวรรษที่สาม เรื่องของขวัญแต่งงานถูกกำหนดให้เป็นหน้าที่ของสามีที่ต้องมอบให้ภรรยา (donatio ante หรือ propter nuptias) ก่อนที่จะมีการสมรส และนับเป็นเรื่องที่แพร่หลายมากในสังคมยุคนั้น
2.4.1.2 อารยธรรมในยุโรปตะวันตก19
รูปแบบทั่วไปของการแต่งงานและการโอนถ่ายเรื่องการแต่งงานที่เกิดขึ้น ของประเทศภาคพื้นยุโรปตะวันตก ในช่วงครึ่งหลังของสหัสวรรษแรกดูเหมือนจะเป็นภาพที่สะท้อนถึง อิทธิพลทางประเพณีและกฎหมายโรมัน ในสมัยโบราณท่ามกลางอนารยชนเผ่าเยอรมัน การแต่งงาน นั้นฝ่ายเจ้าบ่าวมีหน้าที่ต้องจ่ายราคาเจ้าสาวให้กับพ่อแม่ของเจ้าสาว ทั้งนี้เนื่องจากในสังคมยุคนั้น ผู้หญิงที่ทำฟาร์มและท างานบ้าน ไม่สามารถเป็นเจ้าของที่ดินหรือทรัพย์สินอื่นๆได้ และได้รับการ ยกเว้นจากการได้รับทรัพย์สินจากครอบครัวที่ให้กำเนิด และจากการแต่งงานระหว่างคนที่ต่างเชื้อชาติ ศาสนาและสังคมที่ต่างกัน ระหว่างคู่สมรสเชื้อสายเยอรมันและโรมันซึ่งเป็นการผสมผสานมรดกทาง วัฒนธรรมในทางตรงกันข้ามเข้าด้วยกันและเป็นการนำมาซึ่งสิทธิทางเศรษฐกิจของสตรีที่มีเข้มแข็ง ความเข้มแข็งขึ้น ในรัชสมัยของ Visigothic แห่งประเทศสเปน และส่งผลไปทั่วทั้งในประเทศฝรั่งเศส และเยอรมนี อิตาลีและอาณาจักรแองโกลแซ็กซอนในประเทศอังกฤษ แต่กระบวนการหลอมรวม ประเพณีที่แตกต่างกันเกิดขึ้นแตกต่างกันไปในแต่ละสถานที่
ระหว่างศตวรรษที่สิบหก ผู้หญิงจะได้รับโอนทรัพย์สมบัติมากมายจาก ครอบครัวที่ให้กำเนิดและจากสามีของตนเองด้วย และเมื่อแต่งงานแล้วผู้หญิงจะย้ายไปอยู่ใน ครอบครัวของสามีและจะได้รับสินสอด (dowries) อันมีลักษณะเป็นการที่ครอบครัวหญิงมอบให้แก่
ตัวหญิงที่แต่งงานออกจากครอบครัว (การมอบค่าตอบแทนการสมรสนี้อยู่ภายใต้กฎหมายของชาว โรมัน) หรือเงินช่วยเหลือของบิดาซึ่งเป็นหัวหน้าครอบครัวเดิมของหญิงนั้น (เป็นไปตามกฎหมาย เยอรมันดั้งเดิม) นอกจากนี้พวกเขายังสามารถรับมรดกของครอบครัวที่ให้กำเนิดได้ ซึ่งมรดกที่ลูกสาว จะแตกต่างกันไปตามระบบทั้งสอง ในเรื่องนี้เป็นสิ่งที่แตกต่างกับกฎหมายดั้งเดิมซึ่งลูกสาวไม่สามารถ รับมรดกที่ดินจากครอบครัวที่ให้กำเนิดได้
2.4.1.3 อารยธรรมในกลุ่มประเทศอาหรับที่นับถือศาสนาอิสลามช่วงเก้าศตวรรษแรกของศาสนาอิสลามการแต่งงานนับเป็นการถ่ายโอน ความมั่งคั่งลักษณะหนึ่ง กล่าวคือ ครอบครัวเจ้าสาวได้รับค่าตัวเป็นราคาเจ้าสาว โดยถือว่าเป็นการ ชดเชยการสูญเสียลูกสาว ในสังคมอาหรับก่อนอิสลาม มะฮัร ถือว่าเป็นทรัพย์สินของผูปกครองของ ฝ่ายหญิง แต่ในภายหลังแนวคิดได้เปลี่ยนแปลงไปโดยเจ้าบ่าวจะทำสัญญาว่าจะให้มะฮัรกับภรรยา ในระหว่างและ / หรือเมื่อสิ้นสุดการสมรส และในขณะเดียวกันครอบครัวของเจ้าสาวยังให้ทรัพย์สิน แก่ลูกสาวของพวกเขาติดตัวไปด้วยในขณะที่เธอแต่งงานอิสลามได้ยกฐานะของสตรีด้วยการถือว่าการให้มะฮัรเป็นสัญลักษณ์ของ การให้เกียรติแก่สตรีถึงแม้ว่าการแต่งงานต้องสิ้นสุดด้วยการหย่าแต่มะฮัรก็ยังคงเป็นทรัพย์สินของ ภรรยาและสามีไม่มีสิทธิเอากลับคืน ยกเว้น ในกรณีของคุลอฺที่การหย่าเกิดขึ้นตามคำขอของภรรยาซึ่ง นางจะต้องคืนมะฮัรฺบางส่วนหรือทั้งหมดที่นางได้รับเนื่องจากการแต่งงานกล่าวอีกนัยหนึ่งก็คือ มะฮัร เป็นเงิน หรือทรัพย์จำนวนหนึ่งหรือที่สามีสัญญาว่าจะจ่ายให้แก่ภรรยาเนื่องการแต่งงาน แนวความคิดเช่นนี้ยังมีส่วนคล้ายคลึงกับแนวคิดของผู้ที่นับถือศาสนาอิสลามในประเทศไทยในยุค ปัจจุบัน ดังที่ ยศวดี บุณยเกียรติ และ วัลลภา นีละไพจิตร ได้ให้คำอธิบายไว้ดังนี้เมื่อชายและหญิงจะร่วมชีวิตด้วยกันโดยการแต่งงานนั้น ตามค่านิยมของ สังคมมุสลิมหญิงพึงได้รับ “ของขวัญ” จากฝ่ายชาย ซึ่งเรียกกันว่า มะฮัร (mahr, mehr หรือ meher) ของขวัญนี้อาจจะเป็นสิ่งของที่มีค่า อสังหาริมทรัพย์ หรือหลักทรัพย์ในการลงทุน ซึ่งมุสลิมไม่ถือว่าเป็น “ค่าตัว” ของเจ้าสาว และก็อาจจะมีการระบุเอาไว้อย่างชัดเจนว่า มะฮัร ที่จะได้รับนี้จะ แบ่งออกเป็นมากกว่าหนึ่งส่วนก็ได้ คือส่วนหนึ่งจะได้เมื่อแต่งงาน และส่วนที่เหลือจะได้รับเมื่อเธอเป็น ม่ายโดยการหย่าร้างหรือเมื่อสามีตาย ดังนั้น มะฮัร จึงเปรียบเสมือนเป็นหลักประกันให้กับฝ่ายหญิง มากกว่าสินสอดหรือสินสมรส”
2.4.1.4 อารยธรรมจีน
การจัดพิธีแต่งงานของชาวจีนก่อนสมัยราชวงศ์ฉิน ยุคนั้นยังจัดกันอย่าง เรียบง่ายและค่อนข้างเคร่งครัดในเรื่องจารีต บันทึกตอนหนึ่งในคัมภีร์เกี่ยวกับพิธีกรรมหลี่จี้ของขงจื๊อ บรรยายสภาพการแต่งงานไว้ว่า “บ้านที่แต่งลูกสาว ไม่ดับเทียน 3 วัน เพื่อเป็นการหวนรำลึกถึงการ พรากจากกัน ขณะที่บ้านเจ้าบ่าว จะไม่จัดงานเอิกเกริกใน 3 วัน เพื่อรำลึกถึงบรรพบุรุษ” (แสดงให้ เห็นว่าการแต่งงานมีไว้เพื่อด ารงวงศ์ตระกูล)ครั้นถึงราชวงศ์จิว ในสมัยพระเจ้าจิวเซ่งอ๋อง ได้มีการ จัดตั้งลัทธิธรรมเนียม สำหรับประชาชนพลเมืองขึ้น โดยเรื่องของพิธีแต่งงานบ่าวสาวก็เป็นส่วนหนึ่งใน ลัทธิธรรมเนียมที่มีการจัดตั้งขึ้น ซึ่งพิธีการแต่งงานจีนในสมัยโบราณ จะสามารถแบ่งได้เป็น 6 ระยะ ด้วยกัน ดังนี้
พิธีระยะที่ 1 การสู่ขอ คือ การที่มารดาพอใจหญิงใดและต้องการให้เป็น ภรรยาของลูกชายตนเอง ก็จะมีการให้คนกลางเป็นแม่สื่อในการไปเจรจา หากฝ่ายหญิงตกลงจะ แต่งงานด้วยก็จะมีการมอบ “นกหงัน” (นกหงัน รูปคล้ายห่าน นกชนิดนี้ไปไหนไม่ทิ้งกัน) เป็นของ หมั้นไปให้แก่ผู้ปกครองฝ่ายหญิง
พิธีระยะที่ 2 การถามถึงวันเดือนปีเกิดและชื่อ ซึ่งจะกระทำโดยผู้แทนจาก ฝ่ายชายที่จะไปขอจด เวลา วัน เดือน ปีเกิด ของหญิงลงในเทียบเพื่อนำไปให้แก่ผู้ปกครองฝ่ายชาย นำรายการที่บันทึกได้ในเทียบไปเสี่ยงทาย ณ ที่บูชาบรรพบุรุษ โดยมีวัตถุประสงค์หลักคือ ไม่ต้องการ ให้การแต่งงานกันเองในสายเลือดที่ใกล้เคียง
พิธีระยะที่ 3 การหาฤกษ์ยามกำหนดวันแต่งงาน ซึ่งจะกระทำโดยผู้แทน จากฝ่ายชายจะมีการนำหงันพร้อมเทียบนัดวันศุภมงคลไปให้ผู้ปกครองฝ่ายหญิง และเมื่อ
ผู้ปกครองฝ่ายหญิงรับและกล่าวคำรับรองตามฤกษ์ยามในเทียบที่ส่งมานั้นก็ถือเป็นการรับคำมั่น สัญญาแล้ว
พิธีระยะที่ 4 รับสินสอด กระทำโดยผู้ปกครองฝ่ายชายจัดสินสอด ผ้าแพรสี ดำและสีตากุ้ง 10 ม้วน หนังกวาง 2 ผืน ถ้าไม่มีให้เอาหนังแพะหรือหนังแกะแทนก็ได้ ของเหล่านี้ถือ เป็นสินสอดที่ใช้ในพิธีหมั้น โดยมากจะให้ของแต่ละชนิดเป็นจำนวนคู่ เพื่อความหมายที่เป็นมงคล แล้วมอบให้ผู้แทนเอาไปให้แก่ผู้ปกครองฝ่ายหญิง
พิธีระยะที่ 5 กำหนดวันแต่งงาน ฝ่ายชายเชิญหมอดูมากำหนดฤกษ์วันแต่ง ที่ต้องให้ความสำคัญกับกระบวนนี้ เพราะเชื่อว่าการจัดงานจะดำเนินไปอย่างราบรื่น หลังจากที่ กำหนดวันแต่งแล้ว ก็จะแจ้งให้ฝ่ายหญิงได้เตรียมตัว
พิธีระยะที่ 6 รับมอบตัวเจ้าสาว คือ การที่เจ้าบ่าวรับมอบตัวเจ้าสาว โดยใช้ รถหรือเกี้ยวที่มีม่านกำบัง เมื่อเวลาออกเดินจะมีคนถือไฟนำหน้า และเมื่อบ่าวสาวได้ทำพิธีแต่งงาน ครบทั้ง 6 ขั้นตอนแล้วถือว่าการแต่งงานเป็นอันเสร็จสมบูรณ์
นอกจากพิธีแต่งงานบ่าวสาวจีนโบราณดังได้อธิบายไว้ข้างต้นแล้ว เมื่อยุค สมัยเปลี่ยนไปก็สะท้อนให้เห็นวัฒนธรรมที่เริ่มเปลี่ยนไปเช่นกัน โดยพิธีแต่งงานมีลักษณะมีการย่อพิธี การแต่งงานให้เกิดความกระชับลง โดยรวมพิธีจากเดิม 6 ขั้นตอนให้เหลือเพียง 3 ขั้นตอน ดังเช่นการ แต่งงานบ่าวสาวของชาวเมืองเตี้ยจิวในแผ่นดินไต้เซ็ง มณฑลกวางตุ้ง มีต่างกัน 2 พวก โดยทีทั้งกลุ่มที่ นิยมพิธีแบบเก่า และอีกกลุ่มหนึ่งที่นิยมพิธีตามแบบใหม่ ในเรื่องของสินสอดขันหมากหมั้นนั้น จีน ชาวเมืองเตี้ยจิวชุดเก่าจะกำหนดสินสอดตามประเพณีเพียง 20 ตำลึงเป็นอย่างมากนอกจากสินสอด จำนวนนี้แล้วเลี่ยงไปเกณฑ์เอาขนมกันเป็นจำนวนหลายร้อยชั่ง และตีราคาขนมหนัก 100 ชั่ง เป็นเงิน 60 เหรียญ หรือ 40 เหรียญ เป็นอย่างน้อย ส่วนขันหมากในวันนั้น ไม่มี มีแต่ขนมต่างๆจัดเป็นที่ๆ จนถึงยุคซียิดที่ 5 จึงได้จัดหมากพลูไปพร้อมกับสิ่งของต่างๆในวันนั้น ดังนั้นหากนำประเพณีแต่งงาน บ่าวสาวชาวจีนโบราณมาเปรียบเทียบกับการแต่งงานในสมัยนี้ โดยมาผู้หญิงเรียกค่าสินสอดสูงตามใจ ชอบ จึงอาจมีการต่อรองกันซึ่งคล้ายกับลักษณะของการซื้อขาย เมื่อเป็นเช่นนี้แล้ว ลักษณะสู่ขอหญิง มาเป็นภรรยาก็ชื่อว่าไม่ใช่ประเพณีเก่า
2.4 วิวัฒนาการของการให้ค่าตอบแทนการสมรสตามประวัติศาสตร์ต่างประเทศ 2.4.1 กลุ่มที่มีการให้ค่าตอบแทนการสมรสจากฝ่ายชาย 2.4.1.1 อารยธรรมในตะวันออกโบราณ กรีก และ โรมัน13 การมอบค่าตอบตอบแทนการสมรสนั้น ปรากฏในสมัยพระเจ้าฮัมมูราบี กษัตริย์ยุคบาบิโลน ในช่วงระยะเวลาระหว่าง 2200 ปีก่อนคริสตกาล ถึง คริสต์ศักราชที่ 70 โดยในยุค นั้นได้มีการใช้ประมวลกฎหมายฮัมมูราบี (The Code of Hammu-rabi) ในหมู่ชาวกลุ่มเมโสโปเตเมีย โดยในบทบัญญัติส่วนใหญ่ของประมวลกฎหมายนี้ เป็นการจัดการในด้านกฎหมายครอบครัว กล่าวคือ การกำหนดสถานะของผู้หญิง การแต่งงาน มรดก เป็นต้น ในสังคมยุคนั้น ยอมรับให้ชายที่ฐานะ ร่ำรวยเท่านั้นที่สามารถมีภรรยาได้หลายคน แต่อย่างไรก็ดีภรรยาที่ถูกต้องตามกฎหมายจะมีได้เพียง คนเดียว ในเรื่องของการเตรียมพิธีแต่งงานเริ่มต้นจากครอบครัวเจ้าบ่าวต้องมีของหมั้น (biblum) โดย ปกติเป็นเงินสดให้กับครอบครัวของเจ้าสาว และราคาเจ้าสาว (terhatum) ในขณะที่พ่อของเจ้าสาวก็ จะเตรียมทรัพย์สินมามอบให้เจ้าสาว (sheriktum)14 อีกส่วนหนึ่ง โดยทรัพย์สินที่นำมามอบให้อาจ ประกอบด้วยที่ดิน ทาส อัญมณี เครื่องมือ และเฟอร์นิเจอร์ ซึ่งถ้าหากถ้าสามีเสียชีวิตหรือหย่าร้างกับ ภรรยา ตัวอย่างเช่น สามีอาจหย่ากับภรรยาที่ไม่สามารถมีลูกให้กับเขาได้ และกรณีเช่นนี้ภรรยามีสิทธิ ที่จะเก็บทรัพย์สินที่ได้จากการสมรสทั้งหมด สำหรับในกรีก ได้มีการกล่าวถึงเรื่อง ราคาเจ้าสาว ไว้ในวรรณกรรมของ โฮเมอร์ (Homer) ชื่อเรื่องว่า อิเลียด (Iliad) และ โอดีสซีย์ (Odyssey) โดยได้ประพันธ์ในช่วง ระยะเวลาปลายศตวรรษที่ 9 ถึง ต้นศตวรรษที่ 8 ก่อนคริสต์ศักราช ซึ่งมีการกล่าวถึงลักษณะที่ เจ้าบ่าวจะต้องจ่ายราคาเจ้าสาว (h`edna) โดยเป็นการจ่ายให้แก่ครอบครัวของเจ้าสาว ซึ่งส่วนใหญ่ จะเป็นการมอบปศุสัตว์ให้ และนอกจากนั้นเจ้าบ่าวต้องมีของขวัญให้กับเจ้าสาว อันเป็นของที่ นอกเหนือจากที่พ่อเจ้าสาวนำมามอบให้แก่เจ้าสาวในการแต่งงาน ลักษณะดังกล่าวนี้ได้ดำเนินไป จนกระทั่งถึงกรีกยุคคลาสสิก (ศตวรรษที่ 4 และ 5 ก่อนคริสตกาล) เรื่องราคาเจ้าสาวได้หายไปจาก เมืองหลวงของกรีซ และถูกแทนที่ด้วยการที่ฝ่ายหญิงเป็นผู้มอบสินสอดให้แก่ฝ่ายชาย โดยลักษณะ สินสอดที่เกิดขึ้นยุคคลาสิคของกรีก นั้นแบ่งได้เป็น 2 ประเภท คือ Proix ซึ่งใช้สำหรับสินสอดที่มีการ มอบให้ชาวกรีกด้วยกัน และอีกประเภทคือ phern ซึ่งเป็นเรื่องของความเชื่อปรัมปรา หรือใช้กับคน ที่ไม่ใช่ชาวกรีก15 ส าหรับชาวกรีกในเอเธนส์ทรัพย์สินที่เป็นสินสอด (proix) โดยทั่วไปมักใช้เป็น ทรัพย์สินที่เคลื่อนที่ได้ หรืออาจใช้เป็นเงินสด อย่างไรก็ตามนอกจากการนำทรัพย์ที่เคลื่อนที่ได้มาเป็น สินสอดแล้ว ยังมีการนำอสังหาริมทรัพย์ใช้เป็นสินสอดร่วมด้วยเพื่อใช้เป็นหลักประกัน ซึ่งในช่วงเวลา ของการแต่งงานบิดาไม่ได้จ่ายค่าสินสอดทุกครั้ง และถ้าในท้ายที่สุดแล้วหากบิดาไม่จ่ายค่าสินสอด ทั้งหมด ลูกสาวจะได้รับอสังหาริมทรัพย์เพื่อเป็นค่าทดแทนสินสอด16 ดังนั้นอาจกล่าวสรุปได้ว่า สินสอดในสังคมกรีกนั้น สินสอดมีไว้สำหรับการดูแลผู้หญิง หากเกิดเหตุการณ์บางอย่างขึ้น เช่น สามี ของหญิงนั้นก่อหนี้สิน และเจ้าหนี้เข้ามาดำเนินการยึดทรัพย์สิน หากพิสูจน์ได้ว่าทรัพย์สินนั้นเป็นส่วน สินสอดของภรรยา จะได้รับการยกเว้นไม่ให้เจ้าหนี้ยึดไปด้วย ในช่วงระยะเวลาประมาณศตวรรษที่สอง โรมได้มีการเปลี่ยนแปลง กฎหมายครอบครัว ซึ่งในขณะนั้นผู้หญิงที่ได้แต่งงานแล้วจะถูกตัดออกจากการเป็นทายาทของ ครอบครัวเดิมของตนเอง และอยู่ภายใต้อำนาจการควบคุมของสามี (Cum Manu) ดังนั้นเรื่องของ สินสอด (dowries) ที่ผู้หญิงนั้นได้รับจึงตกเป็นทรัพย์สินของสามี และหากเมื่อสามีภรรยาขาดจากการสมรสกัน ภรรยาและบุตรมีสิทธิ์ได้รับมรดกซึ่งเป็นทรัพย์สินของสามีเป็นส่วนเท่าๆกัน เรื่องนี้แตกต่าง กับช่วงศตวรรษแรกนั้น เมื่อผู้หญิงได้แต่งงานแล้ว สิทธิในการจัดการทรัพย์สินจะตกอยู่แก่สามี แต่ อย่างไรก็ดีหญิงนั้น ยังคงอยู่ภายใต้การควบคุมของพ่อ (Sine Manu) ดังนั้นภรรยาจึงมีสิทธิได้รับ มรดกจากครอบครัวที่เธอเกิด และเมื่อเกิดกรณีการสมรสสิ้นสุดลง สามีคงมีหน้าที่ต้องคืนสินสอด (dowries) ให้แก่ครอบครัวของผู้หญิงนั้นในยุคปลายของจักรวรรดิ ช่วงระยะเวลาประมาณคริสต์ศตวรรษที่สาม เรื่องของขวัญแต่งงานถูกกำหนดให้เป็นหน้าที่ของสามีที่ต้องมอบให้ภรรยา (donatio ante หรือ propter nuptias) ก่อนที่จะมีการสมรส และนับเป็นเรื่องที่แพร่หลายมากในสังคมยุคนั้น 2.4.1.2 อารยธรรมในยุโรปตะวันตก19 รูปแบบทั่วไปของการแต่งงานและการโอนถ่ายเรื่องการแต่งงานที่เกิดขึ้น ของประเทศภาคพื้นยุโรปตะวันตก ในช่วงครึ่งหลังของสหัสวรรษแรกดูเหมือนจะเป็นภาพที่สะท้อนถึง อิทธิพลทางประเพณีและกฎหมายโรมัน ในสมัยโบราณท่ามกลางอนารยชนเผ่าเยอรมัน การแต่งงาน นั้นฝ่ายเจ้าบ่าวมีหน้าที่ต้องจ่ายราคาเจ้าสาวให้กับพ่อแม่ของเจ้าสาว ทั้งนี้เนื่องจากในสังคมยุคนั้น ผู้หญิงที่ทำฟาร์มและท างานบ้าน ไม่สามารถเป็นเจ้าของที่ดินหรือทรัพย์สินอื่นๆได้ และได้รับการ ยกเว้นจากการได้รับทรัพย์สินจากครอบครัวที่ให้กำเนิด และจากการแต่งงานระหว่างคนที่ต่างเชื้อชาติ ศาสนาและสังคมที่ต่างกัน ระหว่างคู่สมรสเชื้อสายเยอรมันและโรมันซึ่งเป็นการผสมผสานมรดกทาง วัฒนธรรมในทางตรงกันข้ามเข้าด้วยกันและเป็นการนำมาซึ่งสิทธิทางเศรษฐกิจของสตรีที่มีเข้มแข็ง ความเข้มแข็งขึ้น ในรัชสมัยของ Visigothic แห่งประเทศสเปน และส่งผลไปทั่วทั้งในประเทศฝรั่งเศส และเยอรมนี อิตาลีและอาณาจักรแองโกลแซ็กซอนในประเทศอังกฤษ แต่กระบวนการหลอมรวม ประเพณีที่แตกต่างกันเกิดขึ้นแตกต่างกันไปในแต่ละสถานที่ ระหว่างศตวรรษที่สิบหก ผู้หญิงจะได้รับโอนทรัพย์สมบัติมากมายจาก ครอบครัวที่ให้กำเนิดและจากสามีของตนเองด้วย และเมื่อแต่งงานแล้วผู้หญิงจะย้ายไปอยู่ใน ครอบครัวของสามีและจะได้รับสินสอด (dowries) อันมีลักษณะเป็นการที่ครอบครัวหญิงมอบให้แก่ ตัวหญิงที่แต่งงานออกจากครอบครัว (การมอบค่าตอบแทนการสมรสนี้อยู่ภายใต้กฎหมายของชาว โรมัน) หรือเงินช่วยเหลือของบิดาซึ่งเป็นหัวหน้าครอบครัวเดิมของหญิงนั้น (เป็นไปตามกฎหมาย เยอรมันดั้งเดิม) นอกจากนี้พวกเขายังสามารถรับมรดกของครอบครัวที่ให้กำเนิดได้ ซึ่งมรดกที่ลูกสาว จะแตกต่างกันไปตามระบบทั้งสอง ในเรื่องนี้เป็นสิ่งที่แตกต่างกับกฎหมายดั้งเดิมซึ่งลูกสาวไม่สามารถ รับมรดกที่ดินจากครอบครัวที่ให้กำเนิดได้ 2.4.1.3 อารยธรรมในกลุ่มประเทศอาหรับที่นับถือศาสนาอิสลามช่วงเก้าศตวรรษแรกของศาสนาอิสลามการแต่งงานนับเป็นการถ่ายโอน ความมั่งคั่งลักษณะหนึ่ง กล่าวคือ ครอบครัวเจ้าสาวได้รับค่าตัวเป็นราคาเจ้าสาว โดยถือว่าเป็นการ ชดเชยการสูญเสียลูกสาว ในสังคมอาหรับก่อนอิสลาม มะฮัร ถือว่าเป็นทรัพย์สินของผูปกครองของ ฝ่ายหญิง แต่ในภายหลังแนวคิดได้เปลี่ยนแปลงไปโดยเจ้าบ่าวจะทำสัญญาว่าจะให้มะฮัรกับภรรยา ในระหว่างและ / หรือเมื่อสิ้นสุดการสมรส และในขณะเดียวกันครอบครัวของเจ้าสาวยังให้ทรัพย์สิน แก่ลูกสาวของพวกเขาติดตัวไปด้วยในขณะที่เธอแต่งงานอิสลามได้ยกฐานะของสตรีด้วยการถือว่าการให้มะฮัรเป็นสัญลักษณ์ของ การให้เกียรติแก่สตรีถึงแม้ว่าการแต่งงานต้องสิ้นสุดด้วยการหย่าแต่มะฮัรก็ยังคงเป็นทรัพย์สินของ ภรรยาและสามีไม่มีสิทธิเอากลับคืน ยกเว้น ในกรณีของคุลอฺที่การหย่าเกิดขึ้นตามคำขอของภรรยาซึ่ง นางจะต้องคืนมะฮัรฺบางส่วนหรือทั้งหมดที่นางได้รับเนื่องจากการแต่งงานกล่าวอีกนัยหนึ่งก็คือ มะฮัร เป็นเงิน หรือทรัพย์จำนวนหนึ่งหรือที่สามีสัญญาว่าจะจ่ายให้แก่ภรรยาเนื่องการแต่งงาน แนวความคิดเช่นนี้ยังมีส่วนคล้ายคลึงกับแนวคิดของผู้ที่นับถือศาสนาอิสลามในประเทศไทยในยุค ปัจจุบัน ดังที่ ยศวดี บุณยเกียรติ และ วัลลภา นีละไพจิตร ได้ให้คำอธิบายไว้ดังนี้เมื่อชายและหญิงจะร่วมชีวิตด้วยกันโดยการแต่งงานนั้น ตามค่านิยมของ สังคมมุสลิมหญิงพึงได้รับ “ของขวัญ” จากฝ่ายชาย ซึ่งเรียกกันว่า มะฮัร (mahr, mehr หรือ meher) ของขวัญนี้อาจจะเป็นสิ่งของที่มีค่า อสังหาริมทรัพย์ หรือหลักทรัพย์ในการลงทุน ซึ่งมุสลิมไม่ถือว่าเป็น “ค่าตัว” ของเจ้าสาว และก็อาจจะมีการระบุเอาไว้อย่างชัดเจนว่า มะฮัร ที่จะได้รับนี้จะ แบ่งออกเป็นมากกว่าหนึ่งส่วนก็ได้ คือส่วนหนึ่งจะได้เมื่อแต่งงาน และส่วนที่เหลือจะได้รับเมื่อเธอเป็น ม่ายโดยการหย่าร้างหรือเมื่อสามีตาย ดังนั้น มะฮัร จึงเปรียบเสมือนเป็นหลักประกันให้กับฝ่ายหญิง มากกว่าสินสอดหรือสินสมรส” 2.4.1.4 อารยธรรมจีน การจัดพิธีแต่งงานของชาวจีนก่อนสมัยราชวงศ์ฉิน ยุคนั้นยังจัดกันอย่าง เรียบง่ายและค่อนข้างเคร่งครัดในเรื่องจารีต บันทึกตอนหนึ่งในคัมภีร์เกี่ยวกับพิธีกรรมหลี่จี้ของขงจื๊อ บรรยายสภาพการแต่งงานไว้ว่า “บ้านที่แต่งลูกสาว ไม่ดับเทียน 3 วัน เพื่อเป็นการหวนรำลึกถึงการ พรากจากกัน ขณะที่บ้านเจ้าบ่าว จะไม่จัดงานเอิกเกริกใน 3 วัน เพื่อรำลึกถึงบรรพบุรุษ” (แสดงให้ เห็นว่าการแต่งงานมีไว้เพื่อด ารงวงศ์ตระกูล)ครั้นถึงราชวงศ์จิว ในสมัยพระเจ้าจิวเซ่งอ๋อง ได้มีการ จัดตั้งลัทธิธรรมเนียม สำหรับประชาชนพลเมืองขึ้น โดยเรื่องของพิธีแต่งงานบ่าวสาวก็เป็นส่วนหนึ่งใน ลัทธิธรรมเนียมที่มีการจัดตั้งขึ้น ซึ่งพิธีการแต่งงานจีนในสมัยโบราณ จะสามารถแบ่งได้เป็น 6 ระยะ ด้วยกัน ดังนี้ พิธีระยะที่ 1 การสู่ขอ คือ การที่มารดาพอใจหญิงใดและต้องการให้เป็น ภรรยาของลูกชายตนเอง ก็จะมีการให้คนกลางเป็นแม่สื่อในการไปเจรจา หากฝ่ายหญิงตกลงจะ แต่งงานด้วยก็จะมีการมอบ “นกหงัน” (นกหงัน รูปคล้ายห่าน นกชนิดนี้ไปไหนไม่ทิ้งกัน) เป็นของ หมั้นไปให้แก่ผู้ปกครองฝ่ายหญิง พิธีระยะที่ 2 การถามถึงวันเดือนปีเกิดและชื่อ ซึ่งจะกระทำโดยผู้แทนจาก ฝ่ายชายที่จะไปขอจด เวลา วัน เดือน ปีเกิด ของหญิงลงในเทียบเพื่อนำไปให้แก่ผู้ปกครองฝ่ายชาย นำรายการที่บันทึกได้ในเทียบไปเสี่ยงทาย ณ ที่บูชาบรรพบุรุษ โดยมีวัตถุประสงค์หลักคือ ไม่ต้องการ ให้การแต่งงานกันเองในสายเลือดที่ใกล้เคียง พิธีระยะที่ 3 การหาฤกษ์ยามกำหนดวันแต่งงาน ซึ่งจะกระทำโดยผู้แทน จากฝ่ายชายจะมีการนำหงันพร้อมเทียบนัดวันศุภมงคลไปให้ผู้ปกครองฝ่ายหญิง และเมื่อ ผู้ปกครองฝ่ายหญิงรับและกล่าวคำรับรองตามฤกษ์ยามในเทียบที่ส่งมานั้นก็ถือเป็นการรับคำมั่น สัญญาแล้ว พิธีระยะที่ 4 รับสินสอด กระทำโดยผู้ปกครองฝ่ายชายจัดสินสอด ผ้าแพรสี ดำและสีตากุ้ง 10 ม้วน หนังกวาง 2 ผืน ถ้าไม่มีให้เอาหนังแพะหรือหนังแกะแทนก็ได้ ของเหล่านี้ถือ เป็นสินสอดที่ใช้ในพิธีหมั้น โดยมากจะให้ของแต่ละชนิดเป็นจำนวนคู่ เพื่อความหมายที่เป็นมงคล แล้วมอบให้ผู้แทนเอาไปให้แก่ผู้ปกครองฝ่ายหญิง พิธีระยะที่ 5 กำหนดวันแต่งงาน ฝ่ายชายเชิญหมอดูมากำหนดฤกษ์วันแต่ง ที่ต้องให้ความสำคัญกับกระบวนนี้ เพราะเชื่อว่าการจัดงานจะดำเนินไปอย่างราบรื่น หลังจากที่ กำหนดวันแต่งแล้ว ก็จะแจ้งให้ฝ่ายหญิงได้เตรียมตัว พิธีระยะที่ 6 รับมอบตัวเจ้าสาว คือ การที่เจ้าบ่าวรับมอบตัวเจ้าสาว โดยใช้ รถหรือเกี้ยวที่มีม่านกำบัง เมื่อเวลาออกเดินจะมีคนถือไฟนำหน้า และเมื่อบ่าวสาวได้ทำพิธีแต่งงาน ครบทั้ง 6 ขั้นตอนแล้วถือว่าการแต่งงานเป็นอันเสร็จสมบูรณ์ นอกจากพิธีแต่งงานบ่าวสาวจีนโบราณดังได้อธิบายไว้ข้างต้นแล้ว เมื่อยุค สมัยเปลี่ยนไปก็สะท้อนให้เห็นวัฒนธรรมที่เริ่มเปลี่ยนไปเช่นกัน โดยพิธีแต่งงานมีลักษณะมีการย่อพิธี การแต่งงานให้เกิดความกระชับลง โดยรวมพิธีจากเดิม 6 ขั้นตอนให้เหลือเพียง 3 ขั้นตอน ดังเช่นการ แต่งงานบ่าวสาวของชาวเมืองเตี้ยจิวในแผ่นดินไต้เซ็ง มณฑลกวางตุ้ง มีต่างกัน 2 พวก โดยทีทั้งกลุ่มที่ นิยมพิธีแบบเก่า และอีกกลุ่มหนึ่งที่นิยมพิธีตามแบบใหม่ ในเรื่องของสินสอดขันหมากหมั้นนั้น จีน ชาวเมืองเตี้ยจิวชุดเก่าจะกำหนดสินสอดตามประเพณีเพียง 20 ตำลึงเป็นอย่างมากนอกจากสินสอด จำนวนนี้แล้วเลี่ยงไปเกณฑ์เอาขนมกันเป็นจำนวนหลายร้อยชั่ง และตีราคาขนมหนัก 100 ชั่ง เป็นเงิน 60 เหรียญ หรือ 40 เหรียญ เป็นอย่างน้อย ส่วนขันหมากในวันนั้น ไม่มี มีแต่ขนมต่างๆจัดเป็นที่ๆ จนถึงยุคซียิดที่ 5 จึงได้จัดหมากพลูไปพร้อมกับสิ่งของต่างๆในวันนั้น ดังนั้นหากนำประเพณีแต่งงาน บ่าวสาวชาวจีนโบราณมาเปรียบเทียบกับการแต่งงานในสมัยนี้ โดยมาผู้หญิงเรียกค่าสินสอดสูงตามใจ ชอบ จึงอาจมีการต่อรองกันซึ่งคล้ายกับลักษณะของการซื้อขาย เมื่อเป็นเช่นนี้แล้ว ลักษณะสู่ขอหญิง มาเป็นภรรยาก็ชื่อว่าไม่ใช่ประเพณีเก่า

เรื่องของการคืนค่าตอบแทนการสมรสนั้น หากจะเปรียบเทียบในด้านอารยธรรมในยุค โบราณของกลุ่มประเทศต่างๆทั่วโลก ซึ่งล้วนแตกต่างกันไปตามบริบทของสังคมและตามความเชื่อ ของศาสนา โดยหลักการดั้งเดิมของกฎหมายโรมันสามีต้องคืนทรัพย์สินที่เป็นส่วนตัวของฝ่ายหญิงเมื่อ การสมรสสิ้นสุดลง กล่าวคือทรัพย์สินที่มีอยู่ก่อนสมรส และภรรยานำติดตัวมา (Dowry) ร่วมออกเป็น ค่าใช้จ่ายในครัวเรือน ซึ่งในยุคของจักรพรรดิจัสติเนียนทรัพย์สินส่วนตัวของผู้หญิงนี้ ได้รวมถึง ทรัพย์สินที่สามีมอบให้แก่ภรรยาก่อนการสมรส (donatio ante nuptias) ด้วย แต่อย่างไรก็ตาม ใน ระหว่างที่การสมรสยังไม่สิ้นสุดลง สามีจะเป็นฝ่ายมีอำนาจจัดการทรัพย์สินทุกอย่างรวมถึงทรัพย์สิน ส่วนตัวของภรรยา ดังนั้นกฎหมายโรมันจึงให้สิทธิภรรยาที่จะเรียกคืนทรัพย์สินเช่นว่านี้ (dowry) ใน ระหว่างสมรสได้(propter inopiam mariti) ถ้าภรรยาเกรงว่าหากสามีถึงแก่ความตายแล้ว ตนจะ ได้รับคืนจากกองมรดกของสามีไม่ครบถ้วน
สำหรับแนวความคิดการคืนค่าตอบแทนการสมรสตามกฎหมายไทย หากพิจารณา บทบัญญัติกฎหมายลักษณะผัวเมียพบว่าเรื่องการคืนสินสอดขันหมากกำหนดให้หญิงคืนให้ชาย (แม้ว่า จะเป็นการมอบให้แก่บิดามารดาของหญิง ซึ่งตัวหญิงนั้นไม่ได้รับเอง) โดยแบ่งเหตุแห่งการคืนสินสอด ขันหมากตามกฎหายลักษณะผัวเมียมีดังนี้

  1. การที่เมียหนีไปมีผัวใหม่ (มาตรา 20)8

“มาตรการคุ้มครองสถาบันครอบครัวตามกฎหมายครอบครัวไทย : ศึกษา กรณีแยกสินสมรส,” (วิทยานิพนธ์มหาบัณฑิต คณะนิติศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์, 2543), น. 92. ประสพสุข บุญเดช, คำอธิบายกฎหมายครอบครัว, พิมพ์ครั้งที่ 22, (กรุงเทพมหานคร :
สำนักอบรมศึกษากฎหมายเนติบัณฑิตยสภา, 2559), น.305.
นุชทิพย์ บรรจงศิลป์, “ผลของการหย่าโดยคำพิพากษาของศาล,” (วิทยานิพนธ์มหาบัณฑิต คณะนิติศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์, 2524), น 21.
กฎหมายลักษณะผัวเมีย มาตรา 20 บัญญัติว่า “หญิงมีสามีเกิดบุตรด้วยกัน แลหญิงนั้นหนี ผัวไปในสถานที่ใกล้ไกลก็ดี หญิงนั้นไปมีผัวใหม่เกิดบุตรก็ดี หาบุตรมิได้ก็ดี ให้ปรับไหมชายหญิงโดย พระราชกฤษฎีกา ถ้าหญิงนั้นอยู่ด้วยผัวเก่ายังหาบุตรมิได้ และหนีผัวมีผัวอื่นเกิดบุตรแต่คนหนึ่งสอง คน ให้ไหมชายหญิงโดยประถมผิดเมีย ถ้าหญิงมีบุตรด้วยผัวใหม่ ตั้งแต่สามคนขึ้นไป จะปรับไหมเอา โทษ ชาย,หญิง นั้นมิได้ ถ้าผัวเก่าสู่ขอมี สินสอด, ขันหมาก ก็ดี ช่วยไถ่ได้มาก็ดี แลหญิงนั้นเก็บเอา

  1. การที่ผัวทิ้งร้างเมีย (มาตรา 49-51)9
  2. ผัวเมียต้องการหย่าขาดจากการเพราะผิดใจกันก็ให้หญิงคืนสินสอดแก่ชาย เว้นแต่ เมื่อเกิดบุตรด้วยกันแล้วก็ไม่จำต้องคืนสินสอด (มาตรา 68)10
  3. ชายยังมิได้กินอยู่หลับนอนกับหญิงแล้วชายตาย (มาตรา 109)11
  4. การที่เกิดจากความผิดของบิดามารดาของฝ่ายหญิงที่ได้รับสินสอดชายไว้แล้ว ใน ภายหลังกลับใจไม่ยกลูกสาวให้ชายที่มาสู่ขอ (มาตรา 110)12
  5. ทรัพย์สิ่งของแห่งชายผัวเก่าไปด้วยก็ดี ให้หญิงนั้นส่ง สินสอด,ขันหมาก แลสินไถ่แลทรัพย์สิ่งของซึ่ง เก็บเอาไปนั้นจนครบถ้วน ตัวหญิงนั้นให้สิทธิแก่ผัวใหม่”
  6. กฎหมายลักษณะผัวเมีย มาตรา 49 บัญญัติว่า “ชายอยู่ทางวันหนึ่งแลทาง 3,7,15 วัน เดือนหนึ่งมาสู่ขอลูกสาวหลานสาวท่านเป็นเมียอยู่กินด้วยกัน วิวาทด่าตีกันด้วยประการต่างๆ ชายลง จากเรือนละหญิงไว้ ถ้าชายอยู่ทางวันหนึ่ง ให้ผัดแต่ในสามเดือน ถ้าชายอยูทางสามวัน ให้ผัดแต่ในหก เดือน ถ้าชายอยู่ทางเจ็ดวัน ให้ผัดแต่ในแปดเดือน ถ้าชายอยู่ทางสิบห้าวัน ให้ผัดแต่ในหนึ่งปี ถ้าชาย อยู่ทางไกลเดือนหนึ่ง ให้ผัดตั้งแต่หนึ่งปีกับสี่เดือน ถ้าชายมิได้สู่หาหญิงพ้นกำหนด 1,6,8 เดือนปีหนึ่ง แลปีหนึ่งกับสี่เดือนตามระยะทางไซร้ ให้หญิงหาผู้เถ้าผู้แก่แลกำนันพันนายบ้านร้อยแขวงกรรมการแล ผู้มีบรรดาศักดิ์ ผู้ใดผู้หนึ่งให้ช่วยส่ง ทุน(สินสอด), ขันหมาก แลสิ่งของเดิมแห่งชาย ถ้าพบชายๆ รับก็ดี มิรับก็ดี ชายหญิงขาดจากผัวเมียกัน…..”
  7. กฎหมายลักษณะผัวเมีย มาตรา 68 บัญญัติว่า “ผัวเมียอยู่ด้วยกันต่างคนต่างผิดใจกัน จะ หย่ากันไซร้ ให้หญิงส่ง (สินสอด) ขันหมากแก่ชาย ถ้ามีลูกด้วยกันไซร้ ท่านมิให้ส่งสินสอดขันหมากแก่ ชายเลย….”
  8. กฎหมายลักษณะผัวเมีย มาตรา 109 บัญญัติว่า “ชายใดขอลูกสาวหลานสาวท่านเป็นเมีย ชายได้ให้สินสอดแล้ว ยังมิได้แต่งการมงคล ชายนั้นยังมิได้ไปอยู่หลับนอนด้วยหญิง แลชายนั้นตาย ท่านให้ทำสินสอดเป็นสองส่วนคืนให้ชายส่วนหนึ่ง ตกอยู่แก่หญิงส่วนหนึ่ง ถ้าหญิงตาย ท่านว่าสินสอด นั้นให้ไว้แก่บิดามารดาหญิงจงสิ้น ถ้าหญิงเสียตัวแก่ชายๆตาย สินสอดนั้นให้ตกอยู่แก่หญิงจงสิ้น เพราะว่าสินนั้นเป็นสินหัวบัวนางให้แก่หญิงแล”
  9. กฎหมายลักษณะผัวเมีย มาตรา 110 บัญญัติว่า “ผู้ใดไปสู่ขอลูกสาวหลานสาวท่าน…ถ้า บิดามารดาหญิงตกปากให้บุตรีเป็นภรรยาชาย บามารดาหญิงรับสินสอดขนหมากแห่งชายไว้แล้ว แล กลับถ้อยคำมิให้เล่าไซร้ ให้คิดเอาค่าตัวหญิงตามเกษียณอายุ แล้วให้คืนสินสอดนั้นจนถ้วนเหตุพลั้ง ปากเสียสินพลั้งตีนตกต้นไม้”
  10. เมื่อพิจารณาจากบทบัญญัติข้างต้นแล้วจะเห็นได้ว่าในอดีตสินสอดไม่ได้ตกเป็นสิทธิขาด แก่ฝ่ายหญิงทีเดียว แต่มีเหตุที่ชายสามารถเรียกสินสอดคืนได้ โดยอาจพอสรุปได้ว่าแนวคิดการเรียก สินสอดคืนในกฎหมายลักษณะผัวเมียนั้น นอกจากเหตุที่ชายจะมีสิทธิเรียกคืนเกิดจากหญิงและพ่อแม่ ฝ่ายหญิงแล้ว กฎหมายยังยอมรับเหตุที่เกิดแก่ชายเป็นฝ่ายผิดก็สามารถเรียกคืนได้ เช่น ผัวทิ้งร้างเมีย เป็นต้น ซึ่งอิทธิผลที่ส่งผลต่อระบบกฎหมายในยุคสมัยโบราณนั้นมีเหตุมาจากการนับถือว่าชายเป็น ใหญ่ ภรรยาอยู่ใต้อำนาจของสามี ซึ่งแตกต่างกับปัจจุบันที่มีแนวคิดเรื่องความเสมอภาคของชายหญิง ดังนั้นการเรียกสินสอดคืนในปัจจุบันจึงอาศัยแนวคิดของความรับผิดจากฝ่ายที่ได้ทำผิดเป็นสำคัญ